Steeds vaker wordt ingrijpend overheidsbeleid gelegitimeerd met één dominante graadmeter. We zagen dat bij corona en zien het nu bij het stikstofbeleid.

Wordt de norm overschreden, dan volgt de maatregel vrijwel automatisch.

Stilzwijgend vervangt de graadmeter in zulke gevallen de bestuursrechtelijke eisen waaraan een overheidsmaatregel moet voldoen. Te weten: Is de maatregel de best mogelijke optie ? Is hij noodzakelijk, effectief en proportioneel?

Dit zijn essentiele eisen om te voorkomen dat de overheid onnodige maatregelen neemt en haar macht misbruikt.

Bij corona – en nu dus in het stikstofbeleid – werd de toets vervangen door één enkele graadmeter. Een graadmeter waarvan bovendien niet vaststaat dat die een indicatie is van gevaar. (Gevaar op IC opname of gevaar van schade aan het klimaat)

In het geval van corona bleken de besmettingscijfers gebaseerd te zijn op PCR-tests die geen actieve infectie aantonen. Waarmee ze dus ook geen deugdelijke indicatie waren voor gevaar. Desondanks leidde overschrijding tot verregaand ingrijpen met maatregelen die niet waren getoetst.

Bij stikstof zien we iets vergelijkbaars: depositienormen worden vastgesteld op basis van (niet-transparante) modellen en fungeren vervolgens als juridische norm met verregaande maatschappelijke en ruimtelijke gevolgen, terwijl de relatie met concreet gevaar onderwerp van discussie is.

Het bestuursrecht is niet bedoeld om beleid efficiënt af te dwingen, maar om macht te begrenzen — juist wanneer ze diep ingrijpt in wonen, werken en eigendom.

Mijn vraag is dan ook: als graadmeters geen aantoonbare indicatie hoeven te zijn van daadwerkelijk gevaar, maar toch worden gebruikt ter legitimatie van ingrijpende maatregelen, hoe wordt dan nog gegarandeerd dat die maatregelen de best mogelijke optie zijn? Dat ze noodzakelijk, proportioneel en effectief zijn?
En hoe voorkomen we dat de burger het onderspit delft, terwijl de overheid vrij baan krijgt om plannen te verwezenlijken waarvan niet is aangetoond dat ze in het belang zijn van de bevolking?

Ik ben benieuwd hoe bestuursrechtjuristen en journalisten hiernaar kijken.